Odczytywanie kontekstów na maturze z języka polskiego

Przeglądając wymagania maturalne z języka polskiego, można zastanawiać się – czy przeciętny uczeń da radę osiągnąć na maturze dobry wynik? Jak przygotować uczniów do tak wymagającego egzaminu? Jedną z kluczowych umiejętności jest odczytywanie kontekstów. O tym, jak wesprzeć uczniów w formułowaniu trafnych kontekstów opowiedziała Katarzyna Włodkowska w szkoleniu online transmitowanym w mediach społecznościowych Nauczyciel w sieci. Możesz obejrzeć powtórkę jej webinaru, a w tekście poniżej znajdziesz pisemne podsumowanie najważniejszych wątków.

Zobacz wersję video szkolenia:

O czym opowiadała Kasia w czasie szkolenia?Między innymi o tym, że sposobem na oswojenie wysokich wymagań maturalnych jest “zjedzenie słonia po kawałku” czyli podzielenie materiału na obszary, które łatwiej przyswoić i przećwiczyć.

Odczytywanie kontekstów na maturze z języka polskiego jest bardzo ważne – to nieodzowny element rozprawki problemowej czy tekstu problemowego. Pamiętaj jednak, że pracę z kontekstami warto łączyć z ćwiczeniem budowania argumentów i akapitów w pracach pisemnych. Na początek kilka pomysłów od Kasi na tego typu aktywności.

Budowanie argumentów i tworzenie akapitów w pracach pisemnych

Umiejętność formułowania argumentu jest przydatna i przy tworzeniu wypowiedzi argumentacyjnej, ale i w teście historycznoliterackim – czasami uczeń ma za zadanie sformułować argument do danego tekstu.

Jak wesprzeć uczniów w nauce budowania argumentów?

Dobrym pomysłem jest rozgrzewka przy pomocy kostek Story Dice czy kart Dixit. Lekka forma sprawi, że uczeń nie poczuje maturalnego “zadęcia”. Można ćwiczyć na bazie absurdalnych zagadnień np. udowadniać wyższość rosołu nad pomidorówką czy tworzyć własne historie, odwołując się do lektur.

Ważne jest to, że uczniowie nie ćwiczą pisania całych prac tylko fragmentów. Już sam akapit może pokazać czy uczeń wie jak tworzyć prace pisemne, trzeba więc poświęcić mu trochę uwagi. Pokaż klasie jak powinien być zbudowany akapit: zdanie otwierające z odwołaniem do problemu sformułowanego w poleceniu + argument + przykład + wnioski cząstkowe. Warto jeszcze przedtem upewnić się, że uczniowie rozumieją różnicę pomiędzy argumentem a przykładem – czasami nie jest to jasne nawet dla uczniów szkoły ponadpodstawowej.

Do ćwiczeń z budowy akapitu warto wykorzystać tabelkę, którą uzupełnia się na zasadzie “podstawiania do wzoru”. Uczniowie mogą wpisywać do niej swoje refleksje od myślników, nie ma potrzeby od razu budować całych zdań. Dzięki temu widzą, że akapit ma strukturę mini rozprawki i ćwiczą właściwe formułowanie akapitów.

Problem Czy warto kochać, jeśli miłość jest źródłem cierpienia? Przemyśl problem i napisz argument, wykorzystując znajomość Lalki Bolesława Prusa.
Teza
Argument
Rozwinięcie argumentu
Przykład
Wniosek

 

Do różnych elementów akapitu można zaproponować też pytania pomocnicze, które wesprą uczniów w pogłębianiu i rozbudowywaniu argumentów i wniosków.

Przykładowy problem:
Czy w życiu lepiej podążać utartą ścieżką, czy też na przekór innym poszukiwać własnej drogi? W pracy odwołaj się do “Lalki” B. Prusa, wybranej lektury oraz dwóch kontekstów.

Przykład ćwiczeń z podstawiania do wzoru wraz z pytaniami pomocniczymi:

Teza:
Postaw tezę i zdefiniuj jej zakres: Moim zdaniem lepiej jest wybrać… (co? jaką drogę?) Podążanie ścieżką (którą/synonim?) ……………………………………….. jest sformułowaniem symbolicznym i oznacza ono moim zdaniem…… (napisz, co oznacza?)

Argument:
Buduj argument: Potwierdzeniem korzyści płynących z takiego sposobu życia jest los bohatera …(jak się nazywał? z jakiej lektury obowiązkowej, książki pochodzi?)……………….. (autor, tytuł?) , który …………………….(wskaż konkretne sytuacje i opisz je; skup się na tych, w których wybrany przez Ciebie bohater zachował się tak, jak wskazuje na to Twój zakres rozumienia tezy; napisz, co osiągnął wybrany przez Ciebie bohater, jakie były konsekwencje dokonanego przez niego wyboru?)

 

W trakcie takich ćwiczeń uczniowie mogą korzystać z listy operatorów metajęzykowych i wskaźników zespolenia tekstu. Przyzwyczajają się do ich używania i łatwiej im sięgać po nie naturalnie w trakcie pisania prac pisemnych, a same prace zyskują na spójności. Przykładowe zbiory przydatnych fraz znajdziesz w tej prezentacji

 

Odczytywanie kontekstów na maturze z języka polskiego – jak pracować z uczniami?

 

Już na samym początku pracy z kontekstami warto wyjaśnić uczniom, że żaden tekst kultury nie powstaje w izolacji. Wpływ na utwór literacki może mieć chociażby światopogląd epoki, elementy biograficzne, inne teksty kultury. Pozwala to lepiej zrozumieć czym jest kontekst. Następnie można wprowadzić definicję kontekstu jako zespołu odniesień niezbędnych do zrozumienia dzieła literackiego. Istotne będzie również zrozumienie funkcji kontekstu. 

 

Kontekst funkcjonalny

 

Uczniowie nie zawsze w pełni rozumieją czym jest kontekst funkcjonalny. Umiejętność odnalezienia w tekście jakiegoś toposu to jedno, ale do upewnienia się czy mowa o kontekście funkcjonalnym warto odpowiedzieć sobie na kilka pytań:

  • Czy ten kontekst jest celowy?
  • Czy jest przydatny do omówienia utworu w szerszej perspektywie?
  • Czy jest trafny? (Uczniowie miewają “ulubione” konteksty czy utwory, do których odwołują się nawet kiedy jest to nieuzasadnione)
  • Czy kontekst pogłębia omawiane zagadnienie?
  • Czy rozwija sformułowaną refleksję?

 

Trzeba też wiedzieć czym kontekst funkcjonalny nie jest. Nie chodzi przecież o to żeby po prostu przywoływać informacje czy wydarzenia z jakiegoś tekstu literackiego czy zaoferować streszczenie wątku. 

 

Po zastosowaniu takiego filtru uczniowie często odkrywają, że niektóre z ich pomysłów nie spełniają warunków kontekstu funkcjonalnego. 

 

Typy kontekstów

 

Oczywiście warto pochylić się też nad różnymi typami kontekstów i wskazać uczniom przykłady ich odczytywania w pracach pisemnych. 

 

Na początkowym etapie pracy nad kontekstem sprawdzi się też wyliczanie kontekstów w różnych utworach. Z jednej strony to świetnie, że uczniowie są w stanie od razu wskazać różne konteksty w znanych im lekturach. Z drugiej – skuteczne odczytywanie kontekstów na maturze z języka polskiego wymaga pogłębienia tej wiedzy, samo wyliczenie nie wystarczy. 

 

Ćwiczenia w dobieraniu kontekstów

 

W pracy nad kontekstem świetnie sprawdza się zadawanie pytań sformułowanych tak, że naprowadzają ucznia na konteksty – oczywiście bez dawania gotowych odpowiedzi. Ich rolą jest pokazanie, w którym kierunku zmierzać, aby odnaleźć właściwe konteksty. 

 

Przykład pytań dotyczących Antygony:

  1. Znajdź w internecie informacje dotyczące wierzeń starożytnych Greków. Co było gwarancją spokoju duszy?
  2. Wskaż związek pomiędzy utworem a mitem o Labdakidach.
  3. Jaka koncepcja ludzkiego losu pojawia się w dramacie?
  4. Przedstaw konflikt racji na podstawie załączonego fragmentu oraz całości dramatu.
  5. Jakie motywy literackie pojawiają się w utworze?
  6. Wskaż inne teksty kultury podejmujące podobną problematykę.
  7. Dla ambitnych: Obejrzyj film pt.: “Zabicie świętego jelenia”. Wskaż podobieństwa pomiędzy filmem a dramatem Sofoklesa.

 

Jeśli uczeń odpowie wnikliwie na powyższe pytania, to powinien być w stanie sformułować konteksty. Jak widzisz, można zaproponować też pytanie dla chętnych, które pozwoli jeszcze pogłębić refleksję nad utworem i “otworzyć uczniów” na odczytywanie kontekstów na maturze. 

W tej prezentacji znajdziesz podobne pytania dotyczące kilku lektur z kanonu szkoły ponadpodstawowej. 

 

Baza kontekstów

Niech wysiłek włożony w ćwiczeniowe odczytywanie kontekstów zostawi jakiś ślad. Możesz zaproponować uczniom stworzenie wspólnej bazy motywów i kontekstów dla różnych epok i utworów. Taka baza stanowi świetną podstawę do przygotowań maturalnych i pozwala uczniom dzielić się wynikami swojej pracy z innymi w klasie. Przykład stworzony przez uczniów w arkuszu Google Sheets znajdziesz tutaj

Odczytywanie kontekstów na maturze z jzyka polskiego

 

Kurs online dla nauczycieli języka polskiego w szkole ponadpodstawowej

 

Chcesz poznać jeszcze więcej pomysłów Katarzyny Włodkowskiej na niebanalne lekcje języka polskiego i skuteczne przygotowywanie uczniów do matury? Powinien zainteresować Cię jej kurs online “Niezbędnik polonisty – nowa matura w praktyce”, który można kupić w sklepie Nauczyciel w sieci. W kursie znajdziesz nie tylko treści pomocne dla nauczycieli o tym, jak wspierać uczniów w przygotowaniach do matury, ale i gotowe materiały PDF i video dla uczniów. 

 

Kurs online pozwala na natychmiastowy dostęp do treści po zakupie i daje możliwość korzystania z nich w dowolnym miejscu i czasie aż do końca roku szkolnego – dowiedz się więcej o kursie